بررسی شعر حجم در گفت و گو با کارشناسان

قایقی از تور تهی و دلی آرزومند مروارید! 

اگر روند تکوین سبک های شعری معاصر را از نیما تا به امروز مورد بررسی قرار دهیم، به بخش بزرگی از آن خواهیم رسید که به یقین یکی از پرچالش ترین و بحث انگیز ترین سبک های شعری ایران است. شعر حجم گرا (اسپاسمانتال) را در دهه 40 شمسی یدالله رویایی پایه گذاری کرد و در زمستان سال 1348 با انتشار بیانیه شعر حجم -که به امضای جمعی از شاعران و هنرمندان عصر رسید- کار خود را به طور رسمی آغاز کرد.

سطر نخست بیانیه حجم گرایی چنین آغاز می شود: "حجم گرایی آن هایی را گروه می کند که در ماوراء واقعیت به دنبال دریافت های مطلق، فوری و بی تسکین اند." اما آنچه مشخص نیست این است که این بیانیه وسیله رسیدن به آن دریافت ها را به مخاطبان خود نشان نمی دهد؛ در حقیقت می توان گفت که امضاء کنندگان این بیانیه با قایقی از تور تهی و دلی پر از آرزوی مروارید دل به دریا زده اند.

اگرچه از آن زمان این سبک شعری همواره مورد اعتنای منتقدان و شاعران بسیاری قرار گرفته است، اما تا به امروز با کمی اغماض می توان گفت که هیچ کتاب یا منبع جامع و کاملی، چیستی و چگونگی شعر حجم را تبیین و تشریح نکرده است. جدا از کتاب های شعر منتشر شده در این سبک، از کتاب های نظری این حوزه تنها می توان سه کتاب: "هلاک عقل به وقت اندیشیدن"، "از سکوی سرخ 1" و "از سکوی سرخ 2" را نام برد که هر سه آن ها، نه نوشته یدالله رویایی، بلکه گردآوری مصاحبه ها و مقاله های وی در حوزه حجم گرایی هستند، که البته هیچ کدام به چاپ مجدد نرسیده اند؛ و صد البته در آن کتاب ها نیز، به جز صحبت درباره چه نبودن یا به دنبال چه بودن شعر حجم، چیز دیگری نمی یابیم.

ابوالفضل پاشا شاعر و منتقد ادبی در این باره می گوید: "هیاهویی که شعر حجم در آن زمان کرد به علت خلأ این چنین نظریه ها بود، نه به خاطر بزرگی نظریه حجم گرایانه و اگر این نظریه به دیدگاه رویایی اینقدر بزرگ بود، به یقین کتابی هم منتشر می کرد. اما اگر هم وی می خواست چنین کتابی بنویسد، باز حرف زیادی برای گفتن نداشت! پاشا درباره علت زوال شعر حجم -که حدود نیم قرن از تولد آن می گذرد- افزود: "اولین دلیل زوال شعر حجم آن بود که پس از آن، در دوره ای جدید ترین آراء فیلسوفان غربی به فارسی ترجمه شد؛ مانند کسانی چون دریدا، فوکو، لیوتار و هوسرل و... ، بنا براین جایی برای یک عقیده مثل حجم نمی ماند. دوم این که پس از آن شعر چریکی مد شد و بعد از آن نیز انقلاب اسلامی پیروز و بعد هم جنگ تحمیلی عراق علیه ایران شروع شد و در مجموع می توان گفت شعر حجم عمر کوتاهی داشت. سوم اینکه شاعرانی که آن بیانیه را امضاء کردند – به جز آقای پرویز اسلام پور و بهرام اردبیلی و چند نفر دیگر- نیز اصلا نمی دانستند که شعر حجم چیست و بیشتر از سر دنباله روی و نه آگاهی آن را امضا کردند." علاوه بر این پاشا ظهور رویکرد حجم گرایی را قائم به ذات نمی داند و معتقد است که بر اساس یک اتفاق و پسند شخصی رویایی بوده است. در حالی که به نظر می رسد که حجم گرایان در این باره رویکرد متفاوتی دارند.

کاظم رحیمی نژاد استاد ادبیات دانشگاه شیراز و پژوهشگر حوزه شعر حجم می گوید: "من رو به زوال بودن شعر حجم را قبول ندارم. شعر حجم از مجموعه ی "هفتاد سنگ قبر" آغاز می شود. یعنی اصولی که رویایی برای شعرش بر می شمرد در سنگ قبر نمود بیشتری دارد. به علاوه در شعر شاعران جوان امروز رگه هایی از حجم گرایی دیده می شود. این شاعران ممکن است حتی با اصول شعر حجم آشنا نباشند اما غیر مستقیم تحت تاثیرند. رو به زوال بودن شعر حجم شاید اشاره به پراکنده شدن حجم گرایان اولیه داشته باشد. در هر صورت این امر واقعیت دارد که شعر حجم در آثار رویایی خلاصه می شود."

به نظر می رسد یدالله رویایی چنین فضایی را از همان ابتدا پیش بینی کرده، همانگونه که می گوید: "این شعرها خواننده های خودش را دارد و بیشتر از آن هاست که مراقبت می کند. یعنی دوست دارد فقط با دوست دارانش باشد و با آن ها ببالد."

آنچه مسلم است این است که اگر این سبک شعری همانند سایر سبک ها با ارائه یک کتاب جامع و کامل به تبیین دیدگاه خود می پرداخت هیچ گاه این چنین به چالش کشیده نمی شد.

عاطفه طاهایی مترجم، منتقد ادبی و پژوهشگر شعر حجم، در جایی می نویسد: "حجم گرایی با وجود گذشت حدوداًً چهار دهه از تولد آن، تاکنون با واکنش های متفاوتی رو به رو بوده است. اما همه ی این واکنش ها، چه موافق چه مخالف یک وجه مشترک دارند و آن برداشت نا مشخص و مبهم از این اصطلاح است. منتقدانی که سبک شعری رویایی و هم فکران او را نپسندند، به این علت که به نظرشان شعرهایی بودند به غایت فرمالیستی، از جست و جو در حجم گرایی پرهیز کرده اند. البته در جبهه ی موافقان هم رویه مثبت غالب نیست."

اینچنین به نظر می رسد که طاهایی دلیل تمام این مباحث و مجادله ها که "ابهام" این سبک شعری است را درک کرده و نداشتن تعریف صریح را بزرگترین چالش پیش روی آن می داند. رحیمی نژاد درباره نبودن تعریف قاطع برای این سبک شعری می گوید: "شعر حجم از شکل گرفتن آنی مجموعه ای از شکل حروف و موسیقی آن ها به علاوه تصاویر حجمی به وجود می آید. اما تعریف این شیوه چندان ساده نیست حتی برای یدالله رویایی. او خود قبول دارد که تا مدت ها تصویر روشن و دقیقی از حجم گرایی نداشته و این تعریف به مرور زمان شکل قطعی گرفته است." وی در باب تألیف نشدن کتاب جامع در این سبک می افزاید: "یدالله رویایی در جایی گفته است که به فکر ارائه ی مکتب نبوده و این می تواند دلیلی مشخص برای چاپ نشدن کتابی در تبیین اصول شعر حجم باشد." اکنون این سوال پیش می آید که گذشته، حال و آینده شعر حجم چیست؟ جای آن در ادبیات مکتوب ایران کجاست و قرار است به چه جایگاهی برسد؟ چرا بزرگان این سبک به ارائه چند مقاله در مطبوعات، آن هم نه به طور منظم اکتفا می کنند؟ آیا آینده این سبک شعری پر چالش معاصر، تنها فراموشی خواهد بود یا این که شعر ایران به سمت حجم خواهد رفت؟ بدون شک تمامی این سوالات و جدال ها با ارائه نظریات مهندسی شده در قالب کتاب پایان خواهد پذیرفت.

این سوالی است که ممکن است بعد از دیدن فیلم "هفت دقیقه تا پاییز" به ذهن هر بیننده ای خطور کند. اما علیرضا امینی، کارگردان این فیلم به هیچ وجه به این سوال پاسخ نمی دهد، که تنها این زمینه را برای خواننده فراهم می کند تا کمی در این مهم اندیشه کند. وی در اولین سکانس فیلمش با زوم کردن بر روی یک ساختمان چند طبقه سعی در اشاره به دو نکته دارد، امینی اولاً با نشان دادن طبقات مختلف جامعه، طبقاتی بودن جامعه ما را انکار ناپذیر می داند، و دوم اینکه هر طبقه از جامعه مشکلات و معضلات خاص خود را دارد و می توان گفت که کارگردان گربه را دم حجله کشته و در همان ابتدا اتوپیا را نفی می کند.

وی سپس دوربین خود را نزدیک تر برده و به بررسی زندگی چند خانواده از قشر متوسط جامعه می پردازد که تمام هستی خود را فدای کار کرده و شیرینی زندگی را از یاد برده اند. در حقیقت او توانسته با بهره گیری به جا و به هنجار از مجالس کذایی عروسی و تولد، یک تراژدی ناب خلق کند و با ایجاد یک کاتارسیس بسیار قوی، تأثیر گزاری فیلم خود را دو چندان کند.

شمع امینی که در سکانس آخر فیلم روشن و فوت می شود، به عبارتی همان سوال بالا را مطرح می کند و بیننده را برای پاسخ دادن به آن تنها می گذارد...

پ.ن: نوشته ی ماه رمضان سال گذشته، شب قدر...

آقا ببخشید! این سیزده تا به کی نحس خواهد ماند؟

پی نوشت: ندارد...؟!

پايگاه خبري تحليلي صحبت نو، كليك كنيد!

به ثمر رسيدن اين تلاش، در راستاي اهداف ذكر شده، در قطعنامه‌ی همايش بين‌المللي زبان‌شناسي و مردم‌شناسي لارستان بود. تأسيس راديو لارستان، مي‌تواند نقطه‌ی عطفي در توسعه‌ی فرهنگ لارستان و بازشناسي هويت جنوب باشد.

پ ن: با عرض پوزش به دلیل تاخیر...

اين گزارش تصويري را نيز ببينيد!